Kommunizmu

Ruskei flagu. Käytetäh sotsialisman kannattajien merkičykse.

Kommunizmu (lat. commūnis - "yhteine") on teorielline yhteiskunnalline da ekonoumiekku, kudai pohjavuu tävvellizeh yhtälövyöh, yhteiskunnallizeh omanduoh tuotandukeinoih da klassien, valdivon da den'gan puuttumizeh.

Kommunizman piäideit da prinsiipit

Kommunizman piätarkoituksennu on piästiä ristikanzallistu kizuttamizespäi (konzu yksi ristikanzu omistustuau toizen ruavon tuloksii) da jagamizes bohatoikse da köyhikse. Tämän ideen kannattajat pietäh, gu yhteiskunnan kaikkien pahuzien juuri on fabrikoin, zavodiloin da mualoin privatine omistus.Gu andua nämä resurssat kogo yhteiskunnan käzih, sit ekonomii rubieu ruadamah jogahizen ristikanzan hüvüön täh, a ei erähizien kapitalistoin hyvysen täh. Kommunizman aigah kilpailu ihan häviey, a sen sijah tulou tiijolline yhtesruado.

Kommunistizes yhteiskundas ainehellizet hyvyöt rodihes muga suadas da suadas äijäl, ga d'engua ei pie tarvita. Resursat juatah tarpehien mugah: ristikanzu ottau yhteiskunnan varastois sidä, midä hänele pidäy elämäh da kehitykseh, da vastah omal himol ruadau kaikkien hüvüökse. Klassikamppailun puuttumisespäi da sen periä, gu pidäy hallita rahvastu kenentahto bohatuksien puolistamizen täh, vähitellen "kuolou" i valdivo. Sen sijah jiähäh vaiku prostoit ičehallindorgaunat, kuduat kačotah tuotandoi.

Sosialisman da kommunizman ero

Marksismin teories sotsialismu da kommunizmu ollah kaksi eri vaihettu yhtel da samal uvvel yhteiskunnal. Sosialismu on enzimäine, alembi stuadii, kudai nostetah kerras kapitalistoin vallan kukistamizen jälles. Sosialisman etapas yksityine omandu on jo vaihtunu valdivollizeh libo kollektiivizeh, ga ekonomies vie säilyy d'engua, valdivo da erähien tavaroin defitsiettu. Sosialisman piälakku: "Jogahizespäi mahollisuon mugah, jogahizele hänen ruavon mugah". Toizin sanojen, ken enämbi da parembi ruadau, se enämbi suau.

Kommunizmu on kehityksien korgevin, lopulline stadii. Siirtymine sinne on mahollista vain silloin, konzu tekniikka ta automatiikka suahah uskomattoman korkiella tasolla, a ihmiset muutetah omua suhtautumista ruatoh ta lopetah ruatua vain rahua varoin. Kommunizman aigah pyyhkiytäh rajat mieldy ruadajan da fyysizen ruavon, mugažo linnan da kylän välil. Yhteiskundu siirdyy ruados maksamizespäi jogahizen ristikanzan järkizien tarpehien ilmai tyydyttämizekse.

Kehityshistourii ta marksizmu

Ideat yhtehizes omandas da oigies yhteiskundas oldih vie ennevahnas, ezimerkikse, filosoufas Platonas libo enzimäzis hristianskois yhteisöis. Myöhembi XVI-XIX vuozisual rodih utopiellizii sotsialistoi (Thomas More, Tommaso Campanella, Robert Owen). Hyö keksittih tulovaisuon ihanie kaupunkie, vain ei tiijettu, mitein suorittua omie unelmie tovekši. Hyö toivottih, gu bohatat rahvas iče ellendettäis kapitalisman viäryön da juattas eluo, midä, tiettäväine, ei roinnuh.

XIX vuozisuan puolivälis Germuanien duumailijat Karl Marks da Fridrih Engels muutettih kommunizmu tiijollizekse teoriekse. Vuvvennu 1848 hyö kirjutettih kuulužu "Kommunistoin puolovehen manifesti". Marks tovesti, gu ristikanzan histourii on klassoin (orjien da orjanomistajien, feudal'oin da ristikanzoin, ruadajien da buržuuazien) toran histourii. Häi väitti, ku kapitalismu väistämättäh häviey omis sisis kriizis, a ruadajanluado (proletariat) luadiu vallankumovuksen da luadiu uvven oigien yhteiskunnan.

Kommunistizen mielien piävirrat

XX vuozisual yhtenny kommunistoin teorii jagavui muutomah suureh suundah, kuduat eri luaduh nähtih dorogua sih kohtah:

• Marksizmu-leninismu. Luadi Vladimir Lenin. Häi väitti, ku vallankumovuksen voitokse pidäy kova, kurittu partii, a siirdymäigazennu aigua pidäy olla proletariatan diktuatuuru (ruadajien valdu). Tämä virde rodih virrallizekse ideologiekse Nevvostoliitos.
• Stalinizmu. Marksizmin-leninismin käytännölline rakendamine Nevvostoliitos Josif Stalinan aigah. Karakterizui ylen vägevy valdivolližus, terväh industrializatsii, kolhouziloin luadimizen da torguelementoi tävvekse hävitändy.
• Trotskizmu. Luadi L'ev Trotskii, kudai kiisti Stalinanke. Häi uskoi, ku luadie kommunistu yhten muan piäle ei sua, da kučui "permanentale" (katkomattomale) muailman revol'utsiele kaikis muan valdivois.
• Mao Zedongin Kitais kehitetty kommunizman variantti. Toizin, kui jevroupalaine marksistu, Mao pani piäpanos ei linnalazile ruadajile, a ristikanzoile.

Todelline kogemus da histourielline kritiekku

XX vuozisual kommunizman lipun al rodih kogo valdivon sistiemu Nevvostoliiton piämiehenny. Käytännöspäi niken nämis mualois nikonzu ei voinnuh luadie tävvellisty kommunistu - kaikin hyö azetuttih sosialisman astuoh, kudamas oli vägevy valdivon roli. Nevvostoliiton kogemus ozutti kui suuret saavutukset (voitto lukutaidottomuon piäl, ilmahine medicinu, läbimurto kosmossah), mugai jygiet probliemat. Suunnitelmalline ekonomii, kudamas valdivo piätti, äijygo ombellah kengie da paissetah leibiä, puaksuh johti tavaroin vähyöh da jonoih.

Kommunizman kritiekat sanotah, gu tämä sistiemu on vastah ristikanzan luaduh, sendäh gu ristikanzat ollah iččenäzet da ilman omua hyvytty menetetäh motivaciedu ruadua hyvin. Istoriekat da politologat sežo ozutetah sidä, gu XX vuozisuan kommunizman luadimizen yritykset puaksuh loppiettih kovah diktatuurah, sananvapahuon tukahtamizeh, poliittzih repressieloih da ekonoumien kriizoih. Nygöi enimyöllizet muat jätettih tämä malli, hos erähät planiiruindan elementat da vas'l'aine ideolougii vie püzütäh KitainTazavallas, Vietnamas, Kubas da Korejan Tazavallas.