Tiedokonehkiža
Tiedokonehkiža on interaktiivine elektronine programmu, kudai on luajittu ozuttamah peliprosessii. Videopelit esitelläh peliprosessii tiedokonehen, TV:n libo kannettavan laittehen ozuttelus. Suhtautumine tapahtuu syöttölaittehien kautti: näppäimistö, hiiri, gamepad libo kosketusnäyttö. Kižan ohjelmakoodi käsitteley pelaijan tuloja signaliloi tovellises aigua, muuttau kižoin muajilman tilaa panoman matemaattisien da fyysisien algoritmien mukah ta heti näyttäy tulokšen. Nygyaigaine interaktiivine viihdytysindustrii on globaline talouden sektori, kudai finansiellizen kiändön da kul'tuurizen vaikutuksen mugah kilpailou kino- da muuzikkuindustrienke.
Historialline evol'utsii algavui XX vuozisuan puolivälis yliopiston da vojennoin laboratorieloin seinis, kus enzimäzii simuloiččijoi luajittih oscilogruafoin da suurien meineframoin pohjal. Todelline kaupalline läpimurto rodih 1970-luvul, konzu piäzi ilmah arcade-automaatit da enzimäine Magnavox Odyssey -kotikonsoli, kudamua jälles nouzi arcaden "kuldaine aigu" fenomenallizesti menestyjien projektoin mugah, kui Space Invaders da Pac-Man. Vuvven 1983 alan kriizua, kudaman sytytti vähälažuzien ohjelmistoin ylenpalttine torgu, piästettih piäle japanilazien kižuaminesysteemoin, ezimerkikse Nintendo Entertainment System (NES), levendämizen vuoh. Yhdeksänkymmendy vuottu merkičči siirdymisty kaksi-dimensionallizes spray-grafiekas tävvellizekse 3D-grafiekakse, CD-medieloin kehittämisty da verkko-monimiäzikampuloin roindua, a XXI vuozisuas tuli mobillizen geimingan massiivine levittändy, digitaline levitys moizil alovehil, kui Steam, da kybersportu kukoi.
Klassifikacii da žanroin monimugavus peliindustries luajitah enzimäzekse yhtevyön (geimplayn) mehaniekan pohjal, ei vizualizen stilistiekan libo syžetin. Toiminta-žanri (Action), kudaimas on enšimmäisen persounan šouterija da taistoja, vaatiu pelaajalta šuurta vauhtie reaktijos, liikekohordinointie da tilallista ajatteluo. Strategiespil'mat (mugažo reaaliaigas da step-by-step) painotetah taktiekkua planiiruandua, mikromanagementua da puuttehien resurssien pitkän aigan juandua, gu voittua vastustajua. Roolipelit (RPG) taritah syväine upotandu histourih ainutluaduzien hahmon ominaisuuksien kehittämizen, tekstidialogazien da moralizien piätöksien luajindan kauti, kuduat vaikutetah pelialovehel. Niilöin žanroin risteymispäi puaksuh roitah uuzih suunnoih, kui suuret sandboxit da eländyssimulaattorat, kudualois soittajil on täüzi valdu ruadua da luadie omua iččie procedurallizesti luajittulois muailmois.
Laittehien alovehet ta kehittämini jakau nykyaikani markkani muutomah erilliseh, ka tekniikalla šivottun ekosysteemih. Henkilökohtaiset tiedokonehet (PC) jiähäh kaikis joustavimmakse da vägevimäkse alovehekse, kudai kannattau omaluaduzii modifikacijoi da piälimäzii grafiekkutehnolougieloi, kui sugupolven jälgimästy. Kotipelikonsolit (PlayStation-, Xbox- da Nintendo-perhehet) taritah standardoitu raudu, kudaman mugah kehittäjät optimoijah omii tuottehii, gu suaja paras stabiil'us, ei pie upgradie käyttäjän puolespäi. Nygyaigazien suurien b'udžetoin projektoin (luokan AAA) luomisprosessih kuuluu sadoi spesialistoi: programmeroiččijoi, g'uamiruadoiččijoi, scenaristoi, 3D-modeloiččijoi, säveldäjii da iänenkandajoloi, kuduat käytetäh monimutkazii programmoin ajoloi (mugai Unreal Engine libo Unity) fizikan simuloimizekse, luajitun intelligencien da ylen realistisen kuvan tulenduksekse.